Η “διαμόρφωση της ταυτότητας” του εφήβου:
Γονείς και Συνομήλικοι

Καθώς ο νέος – η νέα εισέρχεται στην εφηβεία παρακολουθείται μία τεράστια και ραγδαία αλλαγή σε πάρα πολλά επίπεδα. Τόσο σε βιολογικό, όσο και σε διάφορες διαπροσωπικές σχέσεις. Εκεί, διακρίνουμε μία τεράστια πίεση, άγχος και αγωνία με συνέπεια να δημιουργούνται αρκετά προβλήματα. 

Ο έφηβος, διακατέχεται από διάφορες συναισθηματικές και επικοινωνιακές σχέσεις και όλα αυτά σε συνδυασμό τόσο με την οικογένεια, όσο και με τους συνομήλικούς του. Από τη μία η οικογένεια, που προσπαθεί να δώσει όλα τα απαραίτητα εφόδια στον έφηβο ώστε να τον προστατεύσει από αρνητικές επιρροές και από την άλλη, οι συνομήλικοι έχοντας τις ίδιες αξίες, ήθη και επιλογές μέσα σε μία παρέα – ομάδα. 

Είναι ξεκάθαρο πως, όταν το άτομο περνάει στη φάση της εφηβείας δημιουργείται ένα εντελώς ξεχωριστό στάδιο ανάπτυξης μέσα στο οποίο ο ίδιος προσπαθεί να ανακαλύψει και να απαντήσει σε διάφορους προβληματισμούς, όπως τους “ποιος είναι” ή “ποιος θα είναι ο μελλοντικός επαγγελματικός μου δρόμος;”. Όλα αυτά, οδηγούν σε μία εσωτερική αναζήτηση για το λόγο που ο ίδιος έχει φτιαχτεί σε αυτόν τον κόσμο κι αρχίζει έτσι να, σχηματοποιεί, κατά κάποιον τρόπο, την ίδια του την ταυτότητα. Από την άλλη, μία επιτυχημένη και σωστή διαμόρφωση αυτής, θα οδηγήσει σε μία πιο ισορροπημένη ζωή στο μέλλον και η αίσθηση για τον εαυτό του θα είναι πολύ μεγαλύτερη. 

Είναι ξεκάθαρο πως, όταν το άτομο περνάει στη φάση της εφηβείας δημιουργείται ένα εντελώς ξεχωριστό στάδιο ανάπτυξης μέσα στο οποίο ο ίδιος προσπαθεί να ανακαλύψει και να απαντήσει σε διάφορους προβληματισμούς, όπως τους “ποιος είναι” ή “ποιος θα είναι ο μελλοντικός επαγγελματικός μου δρόμος;”. Όλα αυτά, οδηγούν σε μία εσωτερική αναζήτηση για το λόγο που ο ίδιος έχει φτιαχτεί σε αυτόν τον κόσμο κι αρχίζει έτσι να, σχηματοποιεί, κατά κάποιον τρόπο, την ίδια του την ταυτότητα. Από την άλλη, μία επιτυχημένη και σωστή διαμόρφωση αυτής, θα οδηγήσει σε μία πιο ισορροπημένη ζωή στο μέλλον και η αίσθηση για τον εαυτό του θα είναι πολύ μεγαλύτερη. 

Ποια είναι “η έννοια της ταυτότητας”;

Ο έφηβος προσπαθεί συνεχώς να αυτό-προσδιοριστεί και να απαντήσει σε συγκεκριμένες ερωτήσεις για το «τί στόχους θα πρέπει να θέσει» ή «ποιο είναι το επαγγελματικό του μέλλον και σταδιοδρομία;» ή «ποια είναι, τέλος πάντων, η θέση του στην κοινωνία;». Έχουμε όμως και ερωτήματα πιο εσωτερικής σκέψης, όπως «είναι σωστή η θρησκεία που ακολουθώ;» ή «οι πολιτικές πεποιθήσεις που έχω, ανταποκρίνονται στο περιβάλλον μου;» και τέλος, «τί είναι άντρας και τί γυναίκα;»   

Θεωρώ σκόπιμο και εύλογο να παρουσιαστούν εν συντομία οι θέσεις δύο θεωριών, πολύ σημαντικών για το θέμα της ταυτότητας: η θεωρία του Erikson (1968) για την ταυτότητα και φυσικά, τη θεωρία του Marcia (1966) ως προς το μοντέλο της ταυτότητας. 

Σύμφωνα με τον Erikson (1968), η διαμόρφωση μίας προσωπικότητας (έφηβου / ατόμου) σχηματίζεται και καλλιεργείται σε όλα τα επίπεδα της ζωής του ή με άλλα λόγια, σε όλη τη διάρκεια τόσο της εφηβείας όσο και της μετέπειτα ζωής του. Η ψυχολογική αυτή ανάπτυξη, σύμφωνα με τη θεωρία εμφανίζεται σε οχτώ (8) αναπτυξιακές φάσεις, που ξεκινάει από τη γέννηση και καταλήγει στην πιο ηλικιωμένη φάση της ζωής (γέννηση – ηλικιωμένο στάδιο ζωής).  

Είδαμε τη θεωρία της ταυτότητας του Erikson, αλλά από την άλλη μεριά έχουμε και την ταυτότητα από τον Marcia (1966, 1976). Σύμφωνα με τον ίδιο, όρισε την ταυτότητα «ως μία εσωτερική δυναμική οργάνωση των πεποιθήσεων, των αρχών, των δεξιοτήτων, των φιλοδοξιών και της προσωπικής ιστορίας του ατόμου». Δηλαδή, κατά το ίδιο, οι θεωρίες το Erikson ήταν πάρα πολύ απλουστευμένες και ο ίδιος προσπάθησε να της σχηματοποιήσει λίγο περισσότερο. Ο Marcia υποστήριξε πως υπάρχουν τέσσερις κατηγορίες της ταυτότητας σύμφωνα πάντα τόσο με την παρουσία όσο και με την απουσία της εξερεύνησης σε διάφορους τομείς της ζωής των ίδιων των εφήβων.

Πάμε να δούμε πιο αναλυτικά, τα τέσσερα (4) σημεία ή τέσσερις κατηγορίες της ταυτότητας του  Marcia:    

  1. Διάχυση ταυτότητας: Στην κατηγορία αυτή, ο έφηβος ούτε έχει κάνει διερεύνηση αλλά ούτε κι έχει δεσμευτεί σε κάποια ταυτότητα Shaffer (2009). Αλλάζουν πολύ εύκολα τις απόψεις τους και την ίδια τους τη συμπεριφορά. Δεν έχουν αυτοπεποίθηση κι έτσι, δεν έχουν ισχυρή προσωπική ταυτότητα. 
  2. Δοτή ταυτότητα: Όπως το λέει και ο τίτλος, τα άτομα αυτά δεν έχουν κάνει κάποια προσωπική διεργασία παρά μόνο δεσμεύτηκαν πρόωρα με μία δοτή ταυτότητα, κυρίως από τους γονείς. Συμβιβάζονται, είναι αυταρχικοί, αδιάλλακτοι με πολύ χαμηλή αυτοπεποίθηση. Φυσικά και οι σχέσεις που θα αναπτύξουν θα παρουσιάσουν αρκετά προβλήματα. 
  3. Μορατόριουμ: Στην κατηγορία αυτή, το άτομο δεν έχει δεσμεύσει κάποια ταυτότητα αλλά συνεχίζει με δικούς του ρυθμούς να κάνει προσωπική διερεύνηση. Πολλές φορές αρκετά άτομα προσκολλάνε στην κατηγορία αυτή κι έχουν συχνά φόβους και σχολικές επιπτώσεις (ως προς την επίδοσή τους). Όμως, οι διαπροσωπικές σχέσεις είναι καλές και η εικόνα για τον εαυτό τους είναι θετική. Σύμφωνα με τους Martin & Fabes (2009), το άτομο πριν περάσει στην ώριμη ταυτότητα θα πρέπει ήδη να έχει κατακτήσει το στάδιο του μορατόριουμ. 
  4. Κατακτημένη ταυτότητα: Μέσα από μία μεγάλη διερεύνηση, τα άτομα αυτά αποκτούνε, πλέον, τις προσωπικές τους προτιμήσεις. Πολύ θετική η εικόνα του εαυτού τους, πολύ πιο ανεξάρτητοι και στηρίζονται στις δυνάμεις τους. Σύμφωνα με τους Martin & Fabes (2009), πολύ καλή σχολική επίδοση και κοινωνική συμπεριφορά.        

Επιρροές από γονείς 

Διακρίνουμε λοιπόν πως, η ταυτότητα του ατόμου, δείχνει να επηρεάζεται σημαντικά από δύο αλληλένδετες δυνάμεις: από τη μία είναι η “συναισθηματική στοργή” και από την άλλη η “ανεξαρτησία” που θα δοθεί στο παιδί – έφηβο. Για παράδειγμα, εάν έχουμε αυταρχικούς γονείς, εκεί παρατηρείται ένας πιο σκληρός έλεγχος ως προς τα παιδιά. Η επικοινωνία και η στοργή χρησιμοποιούνται με φειδώ ή μπορεί και καθόλου. Οι γονείς αυτοί, καταφέρνουν να θέτουν πιο απαιτητικούς κανόνες και συνάμα πάρα πολλούς περιορισμούς (restrictions) στα ίδια τους τα παιδιά. Με τη σειρά τους οι έφηβοι, όπως είναι φυσιολογικό, αναπτύσσουν σταθερά την εξάρτησή τους ως προς τους γονείς τους, διαθέτοντας μηδενική αυτοεκτίμηση και δημιουργικότητα. Άρα, δεν αναζητούν εναλλακτικούς ρόλους και ταυτότητες. Να θυμηθούμε εδώ, τη δοτή ταυτότητα του Marcia. Ταυτότητες δηλαδή, που δίνονται από την οικογένειά τους.  

Εάν από την άλλη, έχουμε ανεκτικούς γονείς, οι οποίοι θα βασιστούν σε σταθερές και λογικές στρατηγικές, όπου δε θα παρουσιαστεί ο έλεγχος και οι αυστηρές απαιτήσεις, τότε, οι έφηβοι αυτοί, είναι αυτάρκεις αλλά εξακολουθούν να έχουν ένα μικρό αυτό-έλεγχο. Οι γονείς της κατηγορίας αυτής ανήκουν και προωθούν τη διάχυτη ταυτότητα. 

Τέλος, έχουμε τους αυθεντικούς γονείς. Οι αυθεντικοί γονείς, θα βασιστούν κι αυτοί σε σταθερές και λογικές στρατηγικές και θα τις εφαρμόσουν ώστε να υπάρχει μία συνέπεια στους κανόνες. Δηλαδή, οι γονείς σε αυτήν την κατηγορία, προωθούν περισσότερο, τόσο την πειθαρχία, όσο και την ανεξαρτησία και την αυτονομία των παιδιών τους. Διακρίνουμε τιμωρίες ή όχι ανάλογα με τη συμπεριφορά που θα επιδείξει ο νέος και φυσικά ενθαρρύνονται αρκετά πράγματα, όπως: η επικοινωνία, η ελευθερία στην επιλογή και στις αποφάσεις, η ανεξαρτησία, ο αυτό-έλεγχος και εξαιρετικές κοινωνικές σχέσεις. Με τους αυθεντικούς γονείς, προωθείται η κατακτημένη ταυτότητα.   

Επιρροές από συνομηλίκους 

Έρευνες δείχνουν πως η φιλία γενικότερα, επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τον ίδιο τον έφηβο και φυσικά, οι «καλές παρέες», εννοούμε φυσικά τις “ποιοτικές” παρέες, ενισχύουν σε μεγάλο βαθμό την ανάπτυξη των παιδιών και δημιουργείται μέσω της εμπιστοσύνης και της οικειότητας. Μέσω των παρεών – ομάδων, διακρίνουμε μεγαλύτερη, τόσο τη σχολική όσο και την κοινωνική συμμετοχή και δραστηριότητα. Ο έφηβος έχει στη φαρέτρα του, περισσότερες ευκαιρίες και περισσότερες επιλογές ώστε να μπορεί να αξιολογήσει και να διαμορφώσει σωστά την ίδια του την ταυτότητα. Είναι δηλαδή, σε μία διαρκής αναζήτηση να βρεθούν ή να βρούνε άλλους συνομήλικους με τους οποίους θα μπορούνε να ταιριάξουνε. Ο έφηβος είτε μπαίνει, είτε βγαίνει από μία ομάδα ή παρέα, σίγουρα επηρεάζεται η ταυτότητά του ως ένα σημείο κι αυτό διότι, μέσα σε αυτές τις ομάδες – παρέες μπορούν να δούνε μία διαφορετική οπτική γωνία, διαφορετικές εμπειρίες αλλά και πρότυπα. 

Συμπέρασμα 

Είναι αλήθεια πως, τόσο οι σχέσεις με τους γονείς, αλλά όσο και οι σχέσεις με τους συνομήλικους παίζουν έναν ιδιαίτερο και πολύ σημαντικό ρόλο ως προς τη διαμόρφωση της ταυτότητας ενός εφήβου. Οι έφηβοι επηρεάζονται από τους γονείς όσον αφορά τα σχολικά και ακαδημαϊκά συμφέροντα. Φαίνεται να συμφωνούνε με τους γονείς σε πολλά και διάφορα σημαντικά ζητήματα που έχουν να κάνουν με το μέλλον της ζωής τους (όπως για παράδειγμα, το επαγγελματικό κομμάτι), αλλά από την άλλη, φαίνεται και διακρίνεται η μεγαλύτερη επίδραση που ασκείται από μεριάς συνομηλίκων. Η επίδραση αυτή κατέχει το μεγαλύτερο ποσοστό ως προς τη διαμόρφωση της ταυτότητας του εφήβου.   

   Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι οι συνομήλικοί μπορούν να επηρεάσουν ή και να πιέσουν τον έφηβο ώστε να υιοθετήσει τις στάσεις τους και τις συμπεριφορές τους, αλλά όταν οι έφηβοι περνάνε περισσότερο χρόνο κατά την εφηβεία τους έξω από το σπίτι, είναι αλήθεια πως θα προσπαθήσουν να ταιριάξουν περισσότερο με τις ομάδες και τις παρέες που έχουν. Από την άλλη, το οικογενειακό περιβάλλον, είναι αυτό, που θα προστατέψει τον ίδιο τον νέο από διάφορες αρνητικές επιρροές των συνομηλίκων, κατά τη διάρκεια της απόκτησης της προσωπικής του ταυτότητας

Γαρούφος Π. Απόστολος 

Υπ. Διδάκτωρ ΔΠΘ

(Το παρόν άρθρο δεν έχει όλες τις λεπτομέρειες του πρωτότυπου άρθρου του Γαρούφου Π. Απόστολου)