Ο Τρύγος! Το κρασί και το αμπέλι στη Μακεδονία

Η πιο σημαντική στιγμή του χρόνου για τη
δουλειά των αμπελουργών και των οινοποιών είναι αναμφισβήτητα η ωρίμαση
και ο τρύγος του σταφυλιού.

 

 

Το τσαμπί του σταφυλιού συγκρατείται από το
βλαστό του φυτού με το κοτσάνι, ενώ οι ρώγες αποτελούνται από το φλοιό,
τη σάρκα και τα κουκούτσια. Κάθε ένα από αυτά τα μέρη έχει διαφορετική
χημική σύσταση και η διαδικασία της ωρίμασης το επηρεάζει διαφορετικά
και με διαφορετικούς ρυθμούς:


• Στο φλοιό περιέχονται χρωματικές και αρωματικές ουσίες, καθώς και ταννίνες.


• Στη σάρκα αποθηκεύεται το νερό, αλλά κυρίως τα σάκχαρα, τα οξέα, τα ανόργανα άλατα και οι βιταμίνες.


• Τα κουκούτσια είναι πλούσια σε μάλλον στυφές ταννίνες και κυρίως πικρά έλαια.


• Το κοτσάνι έχει υψηλή περιεκτικότητα σε ταννίνες, οι οποίες είναι συνήθως έντονα στυφές και ξερές.


Τα σταφύλια όσο ωριμάζουν αποκτούν χρώμα
και γλυκύτητα. Η ώρα της ωρίμασης και του τρύγου του σταφυλιού έχουν
φτάσει όταν οι ρώγες αποκτήσουν το επιθυμητό χρώμα και άρωμα, καθώς και
την κατάλληλη αναλογία σακχάρων και οξέων. Πρόκειται για την
«τεχνολογική ωριμότητα», που αντιστοιχεί στη στιγμή κατά την οποία το
σταφύλι μιας ποικιλίας δίνει γλεύκος με κατάλληλη χημική σύσταση, για
τον τύπο κρασιού που πρόκειται να παραχθεί. Όλα αυτά διαπιστώνονται από
τους ελέγχους που γίνονται σε αντιπροσωπευτικά δείγματα, κατά την
περίοδο της ωρίμασης και του τρύγου του σταφυλιού. Όσο ο τρύγος διαρκεί,
τα σταφύλια συλλέγονται προσεκτικά, με τα χέρια (όπως γίνεται σχεδόν
παντού στην Ελλάδα) ή μηχανικά και μεταφέρονται στο οινοποιείο χωρίς
χρονοτριβή. Πρέπει να φθάσουν όσο το δυνατό συντομότερα και ακαταπόνητα
στον τόπο παραλαβής τους, αφού έτσι διασφαλίζεται η ποιότητα του κρασιού
που θα παραχθεί.


Ο τρύγος παράγεται από το αρχαίο ρήμα
τρυγάω, τρυγώ, που το χρησιμοποιεί για πρώτη φορά ο Ομηρος. Αυτό
συγγενεύει με το τρύω: συνθλίβω, ξεζουμίζω τα σταφύλια λ.χ. στο
πατητήρι, με το θραύω, θρύπ-τω κ.ά. Ο Ομηρος σε μια εκπληκτική του
περιγραφή στην Ιλιάδα αναφέρεται στον τρύγο. «…Μέγα αμπέλι με σταφύλια
φορτωμένο -γράφει-. Χρυσό, πανέμορφο κι εκρέμονταν τσαμπιά από κάτω
μαύρα…/Και κουβαλούσαν τον γλυκό καρπό στου ώμους πάνω/κοπέλες κι
άγουροι χαρούμενοι μες σε πλεχτά κοφίνια/κι ανάμεσά τους την ψιλόφωνη
κιθάρα κάποιο αγόρι/γλυκά βαρώντας όμορφα έψελνε του Λίνου το
τραγούδι/με γάργαρη φωνή…» (Ιλιάδα, Σ 566 κ.έ, Μετάφραση Καζαντζάκη –
Κακριδή).  Ο θεός του οίνου, της έκστασης και της μέθης, ο Διός
Διόνυσος, ο γιος του Διός, έρχεται σε αυτό τον τόπο, μόνος του με ένα
πλοίο, που πάνω στο ιστίο, στα πανιά και στα ξάρτια του απλώνονταν η
άμπελος με μεγάλα ώριμα σταφύλια. Ολόγυρα έπαιζαν δελφίνια. Ο Διός
νύσος: Διόνυσος, ο γιος του θεού που από το αίμα της καρδιάς του
φτιάχτηκε ο πρώτος οίνος για την ιερά πόση, γεννήθηκε δύο φορές, ως
γιος: της Δήμητρας και της Σεμέλης. Την πρώτη φορά οι Τιτάνες τον
σκότωσαν. Τον έκοψαν σε εφτά κομμάτια, για να τον φάνε. Η Παλλάς Αθηνά
όμως έκρυψε την καρδιά του Διόνυσου. Από αυτήν ο Ζευς ετοίμασε ένα ποτό
και έδωσε στη Σεμέλη να πιει. Αυτό άφησε τη Σεμέλη έγκυο στον Διόνυσο.
Μετά τον θάνατό της, η κυοφορία του αγέννητου ακόμη παιδιού ολοκληρώθηκε
στον μηρό του Διός, όπου έγραψε το έμβρυο και που έπαιζε τον ρόλο μιας
αρσενικής μήτρας. Γιοι του Διόνυσου ήταν ο Οινοπίων, ο Ευάνθης, και ο
Στάφυλος. Ο ίδιος ο θεός ονομάζεται Λύσιος «λύων, λυτρωτής», Νυκτέλιος
«θεός των νυχτερινών γιορτών».


Το αμπέλι, ή κλήμα είναι αγγειόσπερμο φυτό, ανήκει δε στην τάξη των


 Ραμνωδών και στην οικογένεια των
Αμπελοειδών, με πολλές ποικιλίες που καλλιεργούνται στις εύκρατες
περιοχές της γης. Το αμπέλι καλλιεργείται κυρίως για τον καρπό του, το


σταφύλι, ενώ και τα φύλλα του χρησιμοποιούνται στη


μαγειρική (ντολμάδες). Τα σταφύλια
μπορούν να καταναλωθούν ως έχουν ή να χρησιμοποιηθούν είτε για
γλυκίσματα (γλυκό του κουταλιού) είτε για την παρασκευή σταφίδων,
κρασιού, άλλων οινοπνευματωδών ποτών όπως το τσίπουρο και τελικά
οινοπνεύματος (αιθανόλης).


 Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, ο
Στάφυλος ήταν γιος του Διονύσου και της Αριάδνης. Σε άλλο μύθο ο
Στάφυλος ήταν βοσκός του βασιλεία της Αιτωλίας Οινέα. Καθώς έβοσκε τις
κατσίκες του, παρατήρησε ότι μια από αυτές τρώγοντας συνέχεια ένα
συγκεκριμένο καρπό πάχαινε περισσότερο από τις άλλες. Μάζεψε τότε
αρκετούς και τους πρόσφερε στον βασιλιά του. Εκείνος παρασκεύασε ένα
χυμό τον οποίο ονόμασε «οίνο», στον δε καρπό έδωσε το όνομα του βοσκού
του (σταφύλι).


Το αμπέλι και η οικογένεια του ήταν
γνωστά από την παλαιολιθική εποχή. Σε ανασκαφές που έγιναν βρέθηκαν
απολιθώματα οινοφόρου αμπέλου που χρονολογούνται από την ηώκαινη εποχή.
Επειδή το αμπέλι δεν αντέχει το ψύχος, κατά την εποχή των παγετώνων
εγκλιματίστηκε στις παραμεσόγειες περιοχές και στις περιοχές της Κασπίας
θάλασσας. Τα αμπέλια ξεκίνησαν να καλλιεργούνται από την εποχή του
χαλκού, καθώς κουκούτσια από σταφύλια βρέθηκαν σε κατοικίες της εποχής
αυτής. Επίσης σε επιγραφές γίνονται αναφορές στην άμπελο, ενώ
παραστάσεις σε τοίχους απεικονίζουν ανθρώπους να καλλιεργούν αμπέλια και
να μαζεύουν σταφύλια. Οι εικόνες και οι γραφές αυτές χρονολογούνται στα
2.500 χρόνια π.Χ.
Κληματαριά σε αυλή στο Μοναστήρι Ιωαννίνων


Στην Ελλάδα, σύμφωνα με κάποιους
ερευνητές, η πρώτη καλλιέργεια αμπελιού έγινε στην Κρήτη, ενώ για
κάποιους άλλους στη Θράκη και χρονολογούνται γύρω στο 1.000 π.Χ. Ο
Όμηρος αναφέρεται στο αμπέλι και το κρασί με τις ονομασίες οίνη, Οινόη,
οινιάδα και άλλα. Στη συνέχεια οι Έλληνες και οι Φοίνικες μετέφεραν
αμπέλια στην Ιταλική χερσόνησο και η Σικελία έγινε κέντρο παραγωγής
σταφυλιών.


Γύρω στο 600 π.Χ. Φοίνικες διέδωσαν την
καλλιέργεια του αμπελιού στη Γαλλία και την περίοδο της Ρωμαϊκής
αυτοκρατορίας το αμπέλι φτάνει στη Βρετανία. Το 13ο αιώνα μ.Χ. οι Άραβες
προωθούν την καλλιέργεια του αμπελιού στην Ισπανία και την Πορτογαλία
και μέχρι το 17ο αιώνα το αμπέλι ήταν γνωστό σε όλη σχεδόν την Ευρώπη.
Στην συνέχεια μεταφέρθηκαν Ευρωπαϊκά αμπέλια στην Αμερική αλλά
καταστράφηκαν μετά από μεγάλη επιδημία φυλλοξήρας, ενός εντόμου του
εδάφους που προσβάλλει τις ρίζες του φυτού με αποτέλεσμα αυτό να
ξεραίνεται. Συνέπεια αυτού ήταν να καλλιεργηθούν άγριες ποικιλίες
ντόπιων αμπελιών ανθεκτικών στο έντομο, οι οποίες στις αρχές του 18ου
αιώνα έφτασαν να καλλιεργούνται στην Αγγλία και στη Γαλλία. Όμως τα
αμπέλια αυτά προσβλήθηκαν από διάφορες άλλες ασθένειες που κατέστρεψαν
το 70% των καλλιεργειών. Η λύση δόθηκε με τον εμβολιασμό άγριων
αμερικάνικων αμπελιών και τη δημιουργία ανθεκτικών υβριδίων.
ο αμπέλι
είναι πολυετές φυτό και αναπτύσσεται γρήγορα. Ο κορμός του έχει
πολλαπλές διακλαδώσεις και αρκετούς βραχίονες και βλαστάρια. Ο φλοιός
των ξυλωδών τμημάτων βγαίνει σε λωρίδες και αποχωρίζεται. Οι βλαστοί
στην πορεία του χρόνου γίνονται ξυλώδεις βραχίονες που ονομάζονται
βέργες, κληματόβεργες ή κληματίδες.


Το κλήμα έχει βλαστούς και κληματίδες
διαφόρων ηλικιών. Κάθε βλαστός έχει τη βάση και την κορυφή που
αυξάνεται, διάφορους κόμπους, φύλλα αλλά και τα βασικά διακριτικά του
αμπελιού που είναι οι έλικες, με τη βοήθεια των οποίων μπορεί να
αναρριχάται. Ακόμα τους μεσοκάρδιους βλαστούς και τις ταξιανθίες που
εξελίσσονται σε σταφύλια.


Τα φύλλα του αμπελιού είναι μεγάλα,
παλαμοειδή και φύονται από το βλαστό με ένα μίσχο. Το σχήμα τους είναι
χαρακτηριστικό και παρουσιάζει διαφορές ανάλογα με την ποικιλία και το
είδος, όπως διαφορές παρουσιάζει το χρώμα, το χνούδι στην κάτω επιφάνεια
και το μέγεθος.


Τα μάτια, μικροί κόμποι δηλαδή από τους
οποίους φυτρώνουν οι βλαστοί, βρίσκονται στις μασχάλες των φύλλων και
είναι 2 ειδών, αυτά που βγαίνουν μαζί με τους βλαστούς και δίνουν μακριά
βλαστάρια, και αυτά που βγαίνουν μετά από μία περίοδο αργότερα από τους
βλαστούς και δίνουν μικρά βλαστάρια. Επίσης υπάρχει στη βάση του
κλίματος μία επιμήκυνση, που λέγεται στεφάνη, πάνω στην οποία υπάρχουν
μικρά νεκρά μάτια, που λέγονται φυλλίτες. Πάνω από την στεφάνη υπάρχει
ένα άλλο μάτι που λέγεται τυφλό ή τσίμπλα, που σε ορισμένες περιπτώσεις
δίνει βλαστάρια.


Ο πολλαπλασιασμός των κλημάτων γίνεται
με τις κληματόβεργες και με δύο τρόπους: με μόσχευμα ή με εμβολιασμό.
Στην περίπτωση του μοσχεύματος λαμβάνεται κληματόβεργα από κλίμα μέσης
ηλικίας. Θα πρέπει οπωσδήποτε η κληματόβεργα να έχει μάτια και στο κάτω
και στο πάνω μέρος της. Η θερμοκρασία που είναι ευνοϊκή για τη
ριζοβόληση είναι από 23-29 βαθμούς .Στη συνέχεια η κληματόβεργα
φυτεύεται σε δοχείο, κατά προτίμηση σιδερένιο, στο οποίο υπάρχει χώμα
υγρό και λίγη κοπριά. Όταν η βέργα ριζοβολήσει καλά και βγουν τα πρώτα
μικρά φύλλα τότε μεταφυτεύεται στο οργωμένο χωράφι. Η διαδικασία του
εμβολιασμού είναι δύσκολη. Διαλέγεται βέργα από μικρό κλίμα. Πρέπει να
υπάρχει αρκετή υγρασία στην ατμόσφαιρα Στη συνέχεια το αμπέλι που θα
δεχθεί το μόσχευμα σχίζεται, και τοποθετείται η κληματόβεργα, η οποία
δένεται. Το τμήμα της ενώσεως της βέργας και του αμπελιού σκεπάζεται
καλά με λάσπη.



Το κλάδεμα των αμπελιών είναι
απαραίτητο και γίνεται συνήθως το χειμώνα. Υπάρχει και το χλωρό κλάδεμα
που γίνεται αργότερα και όταν το κλήμα έχει βλαστήσει, αλλά αυτό έρχεται
απλά να συμπληρώσει το χειμωνιάτικο. Το χειμωνιάτικο κλάδεμα γίνεται
από το Δεκέμβριο μέχρι το Φεβρουάριο, αλλά ο πιο κατάλληλος μήνας είναι ο
Ιανουάριος. Κόβονται όλα τα κλαδιά και αφήνονται 3-4 κληματόβεργες που
φέρουν μάτια. Ανάλογα με την ποικιλία χρειάζεται να παραμείνουν στην
κληματόβεργα 2-4 μάτια και οπωσδήποτε ένα τυφλό μάτι (τσίμπλα). Με τα
χλωρά κλαδέματα βελτιώνονται τα χαρακτηριστικά του αμπελιού και
επιδιώκονται καλλίτερα καλλιεργητικά αποτελέσματα, η αύξηση της
παραγωγής και η βελτίωση της εμφάνισης του κλήματος.


Ο τρύγος είναι η τελευταία φάση της
δραστηριότητας της αμπελοκομίας και αφορά το μάζεμα των σταφυλιών. Ο
καθορισμός του χρόνου του τρυγητού έχει μεγάλη σημασία για την ποιότητα
των σταφυλιών. Σε γενικές γραμμές ο τρύγος γίνεται τους μήνες
Αύγουστο-Σεπτέμβριο. Τα σταφύλια που είναι έτοιμα για μάζεμα πρέπει να
είναι ώριμα και ο βαθμός ωριμότητας βρίσκεται είτε εμπειρικά με το μάτι,
ή με δοκιμή στη γεύση, είτε με χημικές μεθόδους όπως είναι η
πυκνομέτρηση (γραδάρισμα), όταν έχουμε να κάνουμε με σταφύλια που
προορίζονται για παραγωγή κρασιού.


Παραδοσιακά τα τρυγημένα σταφύλια
συγκεντρώνονται σε ειδικά κοφίνια (τρυγοκόφινα) χωρητικότητας 20 κιλών.
Για την κοπή των τσαμπιών χρησιμοποιούνται ειδικοί σουγιάδες, ψαλίδια ή
λεπίδες. Στην ελληνική ύπαιθρο ο τρύγος, μαζί με το πάτημα των σταφυλιών
που τον ακολουθούσε, ήταν μια από τις σημαντικότερες αγροτικές εργασίες
και γινόταν αφορμή για γιορτή, συνοδευόμενος από τα ανάλογα έθιμα.



πάρχουν πάμπολλες ποικιλίες αμπελιών
που βασικά διακρίνονται σε ποικιλίες που είναι κατάλληλες για παραγωγή
κρασιού, σε αυτές που προορίζονται για παραγωγή σταφυλιών για
επιτραπέζια χρήση, αυτές που είναι κατάλληλες για παραγωγή σταφίδας και
τέλος ποικιλίες που προορίζονται για παραγωγή χυμών, κοκτέιλ και
κονσερβών.


Στην Ελλάδα οι κυριότερες ποικιλίες είναι:


    Για λευκό κρασί: Ασύρτικο, μοσχάτο Σάμου, Ρομπόλα, Σαββατιανό, Ντομπίνα, κακοτρύγης,Μαλαγουζιά, Μονεμβασιά

Για κόκκινο κρασί: Ροδίτης, Φιλέρι, μαύρο Νεμέας, Καμπερνέ, μαύρο
Νάουσας, Λιάτικο, Μαυρορωμαίκο, Μαυροδάφνη, Μανδηλαριά, Βερτζαμί,
κόκκινο Λήμνου, Κοτσιφάλι.
Για επιτραπέζια σταφύλια: Αβγουλάτο, Ροζακί, Μοσχάτο Αμβούργου, Αετονύχι, επιτραπέζια σταφίδα, Καρντινάλ, Φράουλα.
Για σταφίδες: Σουλτανίνα, Κορινθιακή σταφίδα.


ΤΟ ΚΡΑΣΙ ΚΑΙ ΤΟ ΑΜΠΕΛΙ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ


Η Μακεδονία αποτελεί τη βορειότερη και
μεγαλύτερη γεωγραφική ενότητα της Ελλάδας. Στην περιοχή αυτή η
αμπελοκαλλιέργεια και η παραγωγή και κατανάλωση οίνου έχει μεγάλη
ιστορία, ενώ σήμερα αποτελεί μια από τις πιο δυναμικές καλλιέργειες.


Η δυτική Μακεδονία είναι κατ’ εξοχήν
ορεινή περιοχή, ενώ στην κεντρική Μακεδονία εκτείνεται η μεγαλύτερη
πεδιάδα της Ελλάδας. Η ανατολική Μακεδονία είναι κατά βάση πεδινή. Τις
πεδιάδες και τους ορεινούς όγκους διασχίζουν μερικοί από τους
μεγαλύτερους ποταμούς της χώρας. Οι λίμνες είναι αρκετές. Το κλίμα
παρουσιάζει διαφορές σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα. Το εύρος των
θερμοκρασιών είναι πολύ μεγαλύτερο από τη μέση διακύμανση του ελλαδικού
χώρου. Στις παραθαλάσσιες περιοχές και ιδίως στη Χαλκιδική, το κλίμα
είναι σαφώς πιο ήπιο με μεσογειακά χαρακτηριστικά. Σε αυτές τις
περιοχές, καθώς και σε περιοχές που προστατεύονται από τους βόρειους
ανέμους και με μεγάλη ηλιοφάνεια όλο το χρόνο είναι συγκεντρωμένες οι
αμπελοκαλλιέργειες και εγκατεστημένα τα περισσότερα οινοποιεία.


Λίγα ιστορικά στοιχεία για το κρασί


Η καλλιέργεια της αμπέλου στην αρχαία
Ελλάδα ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη, όχι μόνον στην Αθήνα και την
Πελοπόννησο, αλλά και στα νησιά, στη Μακεδονία και τη Θράκη. Ειδικότερα
στην περιοχή της Μακεδονίας το κρασί έχει μεγάλη ιστορία. Σύμφωνα με τον
Κλέαρχο τον Σολέα, ο πρώτος που ανακάλυψε την τέχνη της οινοποιίας ήταν
ο Μάρων, ο γιος του Ευάνθη, που τον τιμούσαν στη Μαρώνεια της Θράκης.


Όμως τα πρώτα δείγματα
αμπελοκαλλιέργειας βρέθηκαν στην ανατολική Μακεδονία. Κοντά στις
Κρηνίδες της Καβάλας σε πρόσφατη ανασκαφή βρέθηκαν σπόροι σταφυλιού, που
ανάγονται στα τέλη της προϊστορικής περιόδου. Σπόροι σταφυλιών έχουν
βρεθεί ακόμη στις ανασκαφές στην Τούμπα του Φωτολίβους της Δράμας, που
χρονολογούνται στη Νεολιθική εποχή (περίπου το 4.000 π.Χ.). Επίσης
σπόροι σταφυλιών που μοιάζουν σε γενικές γραμμές με τις οινοποιήσιμες
ποικιλίες, έχουν βρεθεί και στην ίδια περιοχή κοντά στο χωριό Σιταγροί
σε μια περιοχή που υδρευόταν με τεχνητό τρόπο. Οι σπόροι αυτοί
χρονολογούνται από το 3000 π.Χ. Ως πρώτη αμπελουργική περιοχή στην
Ελλάδα θεωρούνται οι Φίλιπποι στην ανατολική Μακεδονία ήδη από την
περίοδο 2800-2200 π.Χ.


Για τους επόμενους αιώνες μέχρι την
ύστερη μυκηναϊκή περίοδο οι γνώσεις μας για το κρασί στη Μακεδονία είναι
περιορισμένες. Η σημαντικότερη πληροφορία μας έρχεται από τον Όμηρο.
Αναφέρει στην Οδύσσεια ότι ο Μάρων είχε προσφέρει δέκα αμφορείς κρασί
στον Οδυσσέα, με το οποίο μάλιστα ο τελευταίος μέθυσε τον Κύκλωπα. Στον
ίδιο οίνο, της πόλης του Ίσμαρου, έδειχναν προτίμηση και οι Αχαιοί κατά
την Τρωική εκστρατεία.


Για την αρχαϊκή και την κλασική περίοδο
έχουμε πολλές πληροφορίες για την καλλιέργεια της αμπέλου και την
οινοποιία στη Μακεδονία κυρίως από κείμενα της περιόδου, από παραστάσεις
σε νομίσματα κυρίως του 6ου αι π.Χ. και σε μικρότερο βαθμό από
παραστάσεις σε αγγεία της κλασικής περιόδου. Σύμφωνα με τις πληροφορίες,
υπήρχαν αμπελώνες στη Χαλκιδική (στη Μένδη, Σκιώνη, Άκανθο και στη
χερσόνησο του Αγίου Όρους), στη Θάσο, στην Πέλλα και στα Στάγειρα, όπου
και ο ίδιος ο Αριστοτέλης διατηρούσε αμπελώνα. Επίσης, σε επιγραφή του
5ου αι. π.Χ. που βρίσκεται στη Θάσο σώζεται κείμενο που καθορίζει όλα τα
θέματα σχετικά με τον τρύγο, την οινοποιία, αλλά και την πώληση του
οίνου, ο οποίος πωλούνταν μόνο μέσα σε αμφορείς σφραγισμένους από τους
ελεγκτές της αγοράς. Ο ίδιος νόμος, προκειμένου να προστατεύσει τη
γνησιότητα του τοπικού οίνου, όριζε ότι απαγορευόταν σε κάθε πλοίο που
μετέφερε κρασί να προσεγγίσει το λιμάνι της Θάσου, επί ποινή δημεύσεως
του πλοίου.


Ο οίνος από τις περιοχές της Μακεδονίας
και κυρίως της Θάσου έφθανε σε όλο τον τότε γνωστό κόσμο, μέσα σε
αμφορείς οι οποίοι μεταφέρονταν με φορτηγά καράβια. Όμως με την
επικράτηση των Ρωμαίων στη Μεσόγειο το κέντρο βάρους του εμπορίου οίνου
μετατοπίστηκε από το βόρειο στο νότιο Αιγαίο και εκτός Ελλάδος. Παρ’ όλα
αυτά η παραγωγή οίνου στη Μακεδονία συνεχιζόταν αδιάλλειπτα.


Η παρακμή και η κατάρρευση της Ρωμαϊκής
αυτοκρατορίας σήμαινε την εγκατάλειψη της αμπελοκαλλιέργειας και την
δραματική μείωση κατανάλωσης οίνου στη δυτική και κεντρική Ευρώπη. Το
Βυζάντιο παραμένοντας ο θεματοφύλακας της ελληνικής και ρωμαϊκής
πολιτιστικής κληρονομιάς στα χρόνια του Μεσαίωνα, διέσωσε την τέχνη της
αμπελουργίας. Μάλιστα στα χρόνια του Βυζαντίου παρήχθησαν μερικά από τα
καλύτερα κρασιά της εποχής.


Η καλλιέργεια στις οινοπαραγωγικές
περιοχές του Αγίου Όρους, της Πέλλας, της Θάσου, της Καβάλας και της
Δράμας συνεχίστηκε ανελλιπώς. Αν και πολλές φορές οι αμπελοκαλλιέργειες
καταστράφηκαν από τις κακές καιρικές συνθήκες, από αρρώστιες και από τις
πολεμικές συγκρούσεις, ωστόσο γνωρίζουμε ότι τον 5ο αι. μ.Χ. είχαν
αυξηθεί οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις, ενώ τα κρασιά χαρακτηρίζονταν πλέον
από την περιοχή όπου παράγονταν. Ιδιαίτερα φημισμένη για το κρασί που
παρήγαγε ήταν η περιοχή του Παγγαίου, την οποία επισκέφθηκαν και οι
αυτοκράτορες Νικηφόρος Φωκάς και Ανδρόνικος Καντακουζηνός προκειμένου να
γευτούν το κρασί της.


Εξίσου σημαντική, αν όχι σημαντικότερη
περιοχή για την οινοπαραγωγή στην περίοδο του Βυζαντίου ήταν η
Χαλκιδική. Λόγω των πολλών μονών στο Άγιο Όρος -πολλών περισσότερων από
ότι σήμερα- και της θέσης του κρασιού ως βασικού στοιχείου διατροφής των
μοναχών, όλη σχεδόν η Χαλκιδική, τόσο στο νότο, όσο και στα
βορειοδυτικά, μέχρι τη σημερινή Καλαμαριά, ήταν γεμάτη από αμπέλια που
χρησίμευαν για οινοπαραγωγή. Η συστηματική καλλιέργεια των αμπελιών είχε
ως αποτέλεσμα τον 10ο αι. να υπάρχει αφθονία κρασιού στο Άγιο Όρος, να
αρχίσει η εμπορία του πρώτα στη Θεσσαλονίκη και αργότερα η μεταφορά του
με πλοία σε άλλες περιοχές της Μακεδονίας, στην Κωνσταντινούπολη και σε
άλλες χώρες. Το κρασί αποθηκευόταν σε ειδικές αποθήκες μέσα στις μονές,
τα βαγεναριά, και σε αντίστοιχες αποθήκες στα μετόχια των μονών σε όλη
τη Χαλκιδική.


Το κρασί έγινε εκ νέου γνωστό στην
Ευρώπη μέσω των Βενετών και των Γενουατών μετά την κατάκτηση της
Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους. Οι Σταυροφόροι και οι δυτικοί
φεουδάρχες κατά την επάνοδό τους στη Δύση ύστερα από βραχεία ή
μακροχρόνια παραμονή τους στο Βυζάντιο μετέφεραν ποικιλίες αμπέλου, τις
οποίες μεταφύτευαν κυρίως κοντά στα παράλια της Μεσογείου.


Στη διάρκεια της Τουρκοκρατίας οι
καλλιεργούμενες με αμπέλια εκτάσεις μειώθηκαν σημαντικά. Κύρια αιτία
ήταν η εχθρική στάση των Μουσουλμάνων προς το κρασί, στάση που απορρέει
από την απαγόρευση κατανάλωσης οινοπνευματωδών ποτών που επιβάλλει το
Κοράνι στους Μουσουλμάνους. Όμως η αμπελοκαλλιέργεια και η οινοποιία δεν
έσβησε. Οι κύριες οινοποιητικές ζώνες ήταν πλέον αυτή της Σιάτιστας,
των Σερβίων, του Αμυνταίου, της Νάουσας, της Γουμένισσας, του Κίτρους
κοντά στην Κατερίνη, των Γιανιτσών, τα μετόχια των μονών του Αγίου Όρους
στη Χαλκιδική και η περιοχή της Θεσσαλονίκης. Ο Τούρκος περιηγητής
Εβλιά Τσελεμπή που περιηγήθηκε το 17ο αι. τη Μακεδονία σημείωνε ότι γύρω
από τη Θεσσαλονίκη υπήρχαν 46.000 στρέμματα αμπέλια και σε ότι σε κάθε
αμπελώνα υπήρχε και εντευκτήριο διασκέδασης.


Στη Χαλκιδική η αμπελοκαλλιέργεια
συνεχίστηκε χωρίς διακοπή, ακόμη και μετά την κατάκτησή της από τους
Οθωμανούς. Τόσο μέσα στο Άγιο Όρος, όσο και στα μετόχια, οι μοναχοί
φύτευαν κλήματα της ποικιλίας λημνιό και σε μικρότερο βαθμό ποικιλίες
φερμένες από τη Γεωργία. Καλύτερο κρασί θεωρούνταν το λημνιό που
παρήγαγε η Μονή Διονυσίου από τον αμπελώνα Μονοξυλίτη. Στη Σιάτιστα η
αμπελοκαλλιέργεια άκμασε από τα μέσα του 15ου αι. και παρέμεινε ζωντανή
μέχρι τα μέσα του 20ου αι., οπότε και περιορίστηκε δραματικά λόγω της
φυλλοξήρας και της μετανάστευσης. Τα κρασιά που παράγονταν και
παράγονται ακόμη και σήμερα ανήκουν στις ποικιλίες ξυνόμαυρο (κυρίως),
σταυρωτό, βαλάντοβο και μοσχόμαυρο. Άλλες οινοπαραγωγικές περιοχές στη
Μακεδονία με φημισμένα κρασιά ήταν αυτή της Νάουσας και της Γουμένισσας,
όπου κυριαρχούσε το ξινόμαυρο και του Αμυνταίου. Από τον 17ο αι. άρχισε
να παράγεται κρασί και σε νοτιότερες περιοχές, όπως στη Ραψάνη και στα
Αμπελάκια.


Ο Γάλλος περιηγητής Cousinery που
επισκέφθηκε τη Μακεδονία στις αρχές του 19ου αι. θεωρούσε το κρασί της
Νάουσας ως το «καλύτερο στην Οθωμανική αυτοκρατορία μετά το κρασί της
Τενέδου». Η Mary Walker που επισκέφθηκε τη δυτική Μακεδονία το 1860
επαινούσε τα κρασιά της Κοζάνης, της Νάουσας και της Καστοριάς για την
ποιότητά τους.


Η αμπελοκαλλιέργεια στη Μακεδονία
δέχθηκε ένα σοβαρότατο χτύπημα στα τέλη του 19ου αι. και στις αρχές του
20ου. Φυλλοξήρα προσέβαλε το 1898 για πρώτη φορά τους αμπελώνες στην
Πυλαία έξω από τη Θεσσαλονίκη και μέσα στις επόμενες δεκαετίες
επεκτάθηκε και στους αμπελώνες της υπόλοιπης Μακεδονίας και της Θράκης. Η
επέκτασή της ήταν ταχεία και καταστροφική, ιδιαίτερα στη Μακεδονία.
Ολόκληροι αμπελώνες, όπως εκείνος της Σιάτιστας και της Μονής Μεγίστης
Λαύρας καταστράφηκαν ολοκληρωτικά. Ακόμη και η εγκατάσταση των προσφύγων
από την Ανατολική Ρωμυλία, την ανατολική Θράκη και τον Πόντο, οι οποίοι
μετέφεραν νέες ποικιλίες κλημάτων, και είχαν άλλες γνώσεις και
εμπειρίες, δεν κατόρθωσε να ανακόψει την πτωτική πορεία της
αμπελοκαλλιέργειας και της οινοπαραγωγής στη Μακεδονία, πορεία που
συνεχίστηκε μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Το 1938 η Μακεδονία
παρήγαγε μόνο το 7,9% του οίνου της Ελλάδος.


Έγιναν βέβαια προσπάθειες να
αντιμετωπιστεί με διασταύρωση με ποικιλίες αμπελιών από τη Γαλλία και τη
Βουλγαρία και ευρωπαϊκές χώρες, με αμφιλεγόμενα όμως αποτελέσματα. Οι
αμπελώνες σώθηκαν, αλλά οι καλλιεργούμενες εκτάσεις μειώθηκαν σημαντικά
και η ποιότητα των παραγομένων κρασιών έπεσε δραματικά.


Κρασί, θρησκεία και πολιτισμός στη Μακεδονία


Η καλλιέργεια της αμπέλου, η δημιουργία
του κρασιού από το σταφύλι και οι επιπτώσεις από την οινοποσία στον
ανθρώπινο οργανισμό πάντα προκαλούσαν δέος στον άνθρωπο και γι αυτό
συνδέθηκαν με το Θείο. Στην αρχαιότητα ο θεός που συνδεόταν με το κρασί
ήταν ο Διόνυσος, ένας θεός αγροτικός, που λατρεύτηκε ιδιαίτερα στη
Μακεδονία και στη Θράκη, όπου το Δωδεκάθεο δεν ήταν τόσο διαδεδομένο,
όσο στη νότιο Ελλάδα.


Σύμφωνα με έναν μύθο, ο Διόνυσος
γεννήθηκε στο Παγγαίο και έζησε εκεί λατρευόμενος από τους Ηδωνούς, μια
θρακική φυλή. Άλλος μύθος θέλει τη Σεμέλη να ζει στις πλαγιές του
Βερμίου, όπου γέννησε το Σειληνό, ο οποίος αργότερα συνελήφθη από τον
Μίδα.


Σε κάποιες περιοχές της Μακεδονίας, όπως
και της Θράκης τα πρώιμα χρόνια ο Διόνυσος παριστανόταν ζωόμορφος,
κατάλοιπο τοτεμικής νοοτροπίας. Λατρευόταν ιδιαίτερα στο Παγγαίο και
στον Κισσό μαζί με τις μαινάδες, οι οποίες αναφέρονται ως «Κλώδονες» και
«Μιμαλλόνες». Ο Μαιναδισμός επέζησε τους επόμενους αιώνες στη Μακεδονία
μέχρι την πτώση του αρχαίου κόσμου και από τις λατρευτικές τελετές
μεταφέρθηκε και στο θέατρο. Ο «μαιναδικός» θίασος, πολύ δημοφιλής στη
Μακεδονία, αποτελούνταν από γυναίκες, ενώ ο κορυφαίος του χορού ήταν
άντρας, που φορούσε «κοθόρνους», «κροκωτόν» και «μήτραν», πρότυπο δηλαδή
του γυναικοντυμένου Διονύσου, αντίθετα με άλλες περιοχές της Ελλάδος,
όπου επικρατούσε η εικόνα του φαλλικού Διόνυσου. Στις παραστάσεις και
στις εορτές καταναλώνονταν μεγάλες ποσότητες κρασιού. Το ίδιο συνέβαινε
και στα βακχικά όργια, που ήταν επίσης πολύ δημοφιλή στη Μακεδονία. Η
λατρεία του Διονύσου παρέμεινε ζωντανή και στην ελληνιστική εποχή
ιδιαίτερα στην Πέλλα, στη Ρωμαϊοκρατία και τους πρώτους Βυζαντινούς
χρόνους, ιδιαίτερα στην Αμφίπολη.


Στο Λαγκαδά, λίγα χιλιόμετρα έξω από τη
Θεσσαλονίκη, ακόμη και σήμερα οι πρόσφυγες από τις παράκτιες περιοχές
της ανατολικής Θράκης και της Μαύρης θάλασσας στις 21 Μαίου, γιορτή του
Κωνσταντίνου και Ελένης τελούν τα αναστενάρια, ένα έθιμο που συνδέεται
με τα βακχικά όργια της αρχαιότητας. Ανάμεσα στις άλλες εκδηλώσεις
περιλαμβάνονται η άμετρη οινοποσία και η πυροβασία, δυο στοιχεία που
συνδέονται άμεσα με τη λατρεία του θεού Διονύσου στη Θράκη.


Στη χριστιανική θρησκεία ο Θεός
παρουσιάζεται ως αμπελουργός, και η Εκκλησία ως άμπελος. Οι χριστιανοί
στη Θεία Κοινωνία χρησιμοποιούν το κρασί ως αίμα του Θεού. Μάλιστα η
Ορθόδοξη Εκκλησία έχει καθιερώσει και προστάτη των αμπελιών και των
αμπελουργών, τον Άγιο Τρύφωνα, ενσωματώνοντας με αυτό τον τρόπο
πανάρχαιες αντιλήψεις για τη βλάστηση και τη γονιμότητα. Ο Άγιος αυτός
ήταν ιδιαίτερα γνωστός και σεβαστός στις αμπελουργικές ζώνες της
Μακεδονίας από τους προηγούμενους αιώνες. Όμως η εγκατάσταση στη
Μακεδονία μετά το 1924 των Ελλήνων της Ανατολικής Ρωμυλίας, της
ανατολικής Θράκης και του Πόντου είχε ως συνέπεια την ένταση της
λατρείας του και την τήρηση σχετικών εθίμων σε ετήσια βάση.


Σε πολλές περιοχές της Μακεδονίας ακόμη
και σήμερα η μνήμη του Αγίου Τρύφωνα γιορτάζεται με μεγάλη επισημότητα
και λαμπρότητα. Στη Γουμένισσα την 1η Φεβρουαρίου γίνεται το κουρμπάνι.
Ένα αρσενικό μοσχάρι θυσιάζεται, και βράζεται. Ο παπάς ευλογεί το κρέας
το οποίο μοιράζεται σε όλη την κοινότητα, η οποία το καταναλώνει με
συνοδεία άφθονου κρασιού. Παραλλαγή του ίδιου εθίμου συναντούμε στον
Τρίλοφο και στη Στενήμαχο, κοντά στη Νάουσα. Στη Γέφυρα, ένα χωριό έξω
από τη Θεσσαλονίκη, οι κάτοικοι την παραμονή της εορτής του Αγίου
Τρύφωνα γλεντούν με κρασί, ενώ ανήμερα της γιορτής περιφέρουν την εικόνα
του αγίου και διαβάζουν κόλλυβα. Κόλλυβα φτιάχνουν την ημέρα του Αγίου
Τρύφωνα και στην Αγχίαλο και στη Μεσήμβρια, ενώ οι αμπελουργοί ρίχνουν
αγιασμό στα αμπέλια τους.


Εκτός όμως από τον εορτασμό του Αγίου
Τρύφωνα υπάρχουν πολλά έθιμα στη Μακεδονία που σχετίζονται με το κρασί. Η
προέλευσή τους χάνεται στο βάθος των αιώνων, ενώ όλα σχεδόν τελούνται
αδιάλειπτα μέχρι σήμερα. Το κρασί σύντροφος της χαράς και της λύπης,
ουσιαστικά συνοδεύει όλες της σημαντικές στιγμές του ανθρώπου, αλλά και
την καθημερινότητά του. Στη γέννηση, στη βάφτιση, στον αρραβώνα, στο
γάμο, στο θάνατο το κρασί θεωρούνταν και θεωρείται απαραίτητο
συμπλήρωμα. Αλλά και κάθε μέρα το κρασί συνόδευε και συνοδεύει ακόμη και
σήμερα τα εδέσματα στο μεσημεριανό τραπέζι, κυρίως τα κρεατικά που
μαγειρεύονταν τις κρύες μέρες του χειμώνα.


Αλλά και στις τοπικές εορτές και στα
έθιμα της Μακεδονίας το κρασί είναι πάντα παρόν. Στο Αμύνταιο και στο
Ξυνό Νερό ακόμη και σήμερα την παραμονή της εορτής της Αγίας Βαρβάρας οι
κάτοικοι ανάβουν μεγάλες φωτιές και γλεντούν με όργανα και άφθονο
τοπικό κρασί. Στην περιοχή της Νάουσας πάλι την προπαραμονή των
Χριστουγέννων οι κάτοικοι ανάβουν μεγάλες φωτιές για να γιορτάσουν το
«Κόλντε» και ακολουθεί γλέντι με τη συνοδεία κρασιού και τσίπουρου. Στη
δυτική και ανατολική Μακεδονία τα παραδοσιακά καρναβάλια που γίνονται
στις αρχές Ιανουαρίου, τα Ραγκουτσάρια, οι Μωμόγεροι, κλπ. πάντα
συνοδεύονται τις νυκτερινές ώρες από άκρατη οινοποσία.


Σήμερα που ο κόσμος στρέφεται προς την
παράδοση και ψάχνει να βρει τις ρίζες του ο σύνδεσμος μεταξύ του κρασιού
και του πολιτισμού γίνεται ολοένα και πιο ισχυρός. Όλες οι εορτές, οι
αναβιώσεις λαϊκών δρωμένων περιλαμβάνουν και οινοποσία. Τα μουσεία
κρασιού που δημιουργήθηκαν στη Νάουσα, στη Ραψάνη και στο Αμύνταιο
προσπαθούν να δείξουν τη διαχρονική πορεία του κρασιού στη ζωή μας στην
περιοχή της Μακεδονίας και οι επισκέψεις στα οινοποιεία φιλοδοξούν να
μεταβάλλουν την εικόνα του κρασιού από απλό προϊόν κατανάλωσης σε ένα
καθοριστικό στοιχείο της πολιτιστικής μας ταυτότητας.


Παραδοσιακές μακεδονικές οινοποιήσιμες ποικιλίες
Λημνιό


Πρόκειται για μια πολύ παλιά γηγενή
ποικιλία, που αναφέρεται ως «Λημνία Σταφυλή» από τον Πολυδεύκη και τον
Ησιόδο. Κάποτε αποτελούσε το κέντρο της αμπελοκαλλιέργειας στη Λήμνο.
Σήμερα καλλιεργείται στη Λήμνο, τη Χαλκιδική, τον Έβρο, τη Ροδόπη, την
Ξάνθη, την Καβάλα, τις Σέρρες, τη Λάρισα και την Καρδίτσα.


Το Λημνιό δίνει κρασιά σχετικά
υψηλόβαθμα, μέτριας οξύτητας, με ελαφρύ ιδιαίτερο άρωμα, μέτριο χρώμα
και σώμα. Συμμετέχει στην ποικιλιακή σύνθεση των ερυθρών ξηρών οίνων
Ονομασίας Προελεύσεως Ανωτέρας Ποιότητος «Πλαγιές Μελίτωνα» μαζί με τις
Cabernet Sauvignon και Cabernet Franc, καθώς και ορισμένων Τοπικών
(Αγιορείτικος, Μακεδονικός, Ισμαρικός, Θρακικός, Μετόχι Χρωμίτσα), και
Επιτραπέζιων οίνων.


Νεγκόσκα


Πρόκειται για ποικιλία του ευρύτερου
μακεδονικού χώρου. Οφείλει την ονομασία της στη σλαβική ονομασία της
Νάουσα (Νεγκούς ή Νεγκόσκα). Είναι γνωστή και ως Ποπόλκα Ναούσης ή
Νεγκόσκα Ποπόλκα. Καλλιεργείται σήμερα κυρίως στην περιοχή της
Γουμένισσας, σε μία έκταση, που πλησιάζει τα 700 στρέμματα, μεταφερόμενη
εκεί από τη Νάουσα. Ωριμάζει μετά τις 20 Σεπτεμβρίου και δίνει κρασιά
υψηλόβαθμα, με καλό ερυθρό χρώμα, μέτρια οξύτητα και μαλακή γεύση. Έτσι
μετριάζει την οξύτητα και την τανικότητα του Ξινόμαυρου, αυξάνοντας τον
αλκοολικό τίτλο, τα φρουτώδη αρώματα και τη χρωματική ένταση, στην
παραγωγή του ερυθρού ξηρού παλαιωμένου οίνου Ονομασίας Προελεύσεως
Ανωτέρας Ποιότητος «Γουμένισα» στην οποία πρέπει να συμμετέχει με
ποσοστό τουλάχιστον 20%.


Ξινόμαυρο


Πρόκειται για τη σημαντικότερη ποικιλία
του βορειοελλαδίτικου χώρου, που καλλιεργείται κυρίως στη Νάουσα, τη
Γουμένισσα, το Αμύνταιο, τη Ραψάνη, το Τρίκωμο, τη Σιάτιστα, το
Βελβεντό, την Πέλλα και σε μικρότερο βαθμό στο Άγιο Όρος, την Όσσα, τα
Ιωάννινα, τη Μαγνησία, την Καστοριά και τα Τρίκαλα. Τα χαρακτηριστικά
του ξινόμαυρου ποικίλουν ανάλογα με την περιοχή που καλλιεργείται. Σε
περιοχές με κάποιο υψόμετρο, όπου μπορεί να ωριμάσει, στα κατάλληλα
εδάφη και με μικρές αποδόσεις ανά πρέμνο, μπορεί να δώσει θαυμάσια
ερυθρά, ξηρά κρασιά, με καλό χρώμα, τυπικά αρώματα, καλή οξύτητα,
υψηλόβαθμα, πλούσια σε τανίνες και επιδεκτικά παλαίωσης. Σε περιοχές
μεγάλου υψομέτρου μπορεί να δώσει αξιόλογα ροζέ, ήρεμα αλλά και αφρώδη
κρασιά, με χαρακτηριστικά αρώματα κόκκινων φρούτων και ιδίως φράουλας.
Μπορεί ακόμα να δώσει και λευκούς οίνους (blanc de noirs), με
χαρακτηριστικό χρώμα και άρωμα, και ζωηρή γεύση.


Από ξινόμαυρο παράγονται οι οίνοι
Ονομασίας Προελεύσεως Ανωτέρας Ποιότητος -«Νάουσα», ερυθρός ξηρός,
ημίξηρος και ημίγλυκος -«Αμύνταιο», ερυθρός και ροζέ, ξηρός, ημίξηρος
και ημίγλυκος


-«Αμύνταιο», ροζέ φυσικώς αφρώδης, ξηρός
και ημίγλυκος. Επίσης συμμετέχει στην παραγωγή των ερυθρών ξηρών οίνων
Ονομασίας Προελεύσεως Ανωτέρας Ποιότητος «Γουμένισσα» (μαζί με την
ποικιλία Νεγκόσκα), «Ραψάνη» (μαζί με τις ποικιλίες Κρασάτο και
Σταυρωτό), και ορισμένων Τοπικών (Μακεδονικός, Ημαθίας, Γρεβενών,
Πλαγιές Βερτίσκου, Χαλκιδικής κ.α.) και Επιτραπέζιων οίνων.

Πηγή: Μακεδονική Κληρονομιά