Σπέργδην, τά ἔντεα, ἡ δαίς, θαμά, τλῶ, κῆρ. Λέξεις που τις ξέρουμε όλοι, αλλά δεν το ξέρουμε. Το παπαγαλίστικο σύστημα διδασκαλίας των αρχαίων το οποίο είναι υπεύθυνο, πρέπει να φτάσει στο τέλος του και να επανεξετάσουμε το μάθημα εστιάζοντας στα ουσιαστικά και πρακτικά πράγματα. Γράφει ο Σπυρίδης Χρήστος, φιλόλογος – Φ.Π.Ψ Ιωαννίνων

Σπέργδην, τά ἔντεα, ἡ δαίς, θαμά, τλῶ, κῆρ. Λέξεις που τις ξέρουμε όλοι, αλλά δεν το ξέρουμε. Το παπαγαλίστικο σύστημα διδασκαλίας των αρχαίων το οποίο είναι υπεύθυνο, πρέπει να φτάσει στο τέλος του και να επανεξετάσουμε το μάθημα εστιάζοντας στα ουσιαστικά και πρακτικά πράγματα. Γράφει ο  Σπυρίδης Χρήστος, φιλόλογος –  Φ.Π.Ψ Ιωαννίνων.

Ο 21ος αιώνας όπως παρατηρούμε και στην καθημερινότητά μας είναι εξαιρετικά πρακτικός και ένας δαρβινιστής θα μπορούσε να πει, πως ό,τι δεν είναι πρακτικό αποδυναμώνεται και εξαφανίζεται από τις συνήθειές μας. Όλα αλλάζουν… Όχι όμως ‘’η απαρχαιωμένη’’ διδασκαλία των αρχαίων! Παπαγαλία, τονισμός, σελίδες επί σελίδων με πίνακες κλίσης ρημάτων, συντακτικού κ.α. Πράγματα που μόλις τελειώνει το σχολείο αποβάλλονται σχεδόν αμέσως από τη μνήμη – ως λόγική συνέπεια άλλωστε, κι ό,τι μείνει, καλό θε να ‘ναι και τούτον (όπως θα ‘λεγε κι ο Μακρυγιάννης). Αποφοιτώντας, βλέπουμε ότι πάρα πολλά παιδιά, δεν είναι μόνο ότι δεν μπορούν να μιλήσουν όπως μιλούσαν τα παιδιά προηγούμενων δεκαετιών, αλλά φαίνεται πολλά εξ αυτών να μην κατανοούν και τις έννοιες. 

Ας αρχίσουμε το συλλογισμό μας όσο γίνεται πιο απλοποιημένα από τον τονισμό. Κατ’ αρχάς πρέπει να ξέρουμε ότι παλιά οι τόνοι είχαν και φωνητική αξία, μέχρι και τα πνεύματα. Έτσι για παράδειγμα στις διασκεδάσεις, όταν έκαναν τις απαγγελίες τους οι ραψωδοί τοποθετούσαν έτσι τις λέξεις προσέχοντας ποιοι τόνοι και ποια πνεύματα ακολουθούν, ώστε να παράγεται και η μελωδία. Ήταν κυριολεκτικά νότες και μουσική. Όμως, εξίσου από πολύ παλιά η ιδιότητα αυτή των τόνων έπαψε. Ναι, ας υπάρχουν στα κείμενα οι τόνοι κι ας τους μαθαίνουμε ‘’πιο χαλαρά’’ για λόγους ‘’αυθεντικότητας’’, αλλά ακόμα θυμάμαι όταν κι εγώ έδινα πανελλήνιες που με 2-3 τόνους χάναμε ολόκληρο βαθμό. Ας φανταστούμε ένα παιδί που έχει προσπαθήσει σκληρά τόσα χρόνια να μπει στη σχολή που θέλει, να μην το καταφέρει όχι γιατί δεν ήξερε την κλίση, αλλά επειδή ‘’έχασε’’ 3 τόνους. 

Εν συνεχεία, ως προς τις δυστοπικές παπαγαλίες (του τύπου μάθε αυτές τις 10 σελίδες μετάφραση λέξη προς λέξη) επέλεξα να αντιπαραβάλω τις λέξεις – παραδείγματα που αναφέρω στον τίτλο, για να κατανοήσουμε καλύτερα, ότι ακόμη και με λίγες λέξεις δοσμένες σωστά μπορούμε να αποκομίσουμε έννοιες που θα μας μείνουν κι όλας πιθανόν για μια ζωή, σε αντίθεση με τα κατεβατά (υπό την αίρεση της παπαγαλίας φυσικά κι όχι του σωστού τρόπου ανάγνωσης). Όποιος αναγνώστης επιθυμεί, ας τεστάρει τον εαυτό του αν από ‘δω  και πέρα θα θυμάται μερικές από τις παρακάτω έννοιες-λέξεις:

Σπέργδην = ορμητικά. O Σπερχειός ποταμός. Η ΕΝΝΟΙΑ του και η ΟΥΣΙΑ του είναι δηλαδή πως είναι ορμητικός.

Τά ἔντεα = Τα άρματα, τα όπλα. Άρα ο μαθητής αντιλαμβάνεται ότι ίσως η νεοελληνική λέξη ‘’ενδυμασία’’ για τους αρχαίους είχε την έννοια φορώ την πανοπλία. Αυτή η ΕΝΤΥΠΩΣΗ και η ΕΙΚΟΝΑ που κάνει μεταφέρει την πληροφορία στην μακρόχρονη μνήμη και δεν επέρχεται η λήθη όπως στη βλακώδη παπαγαλία, ενώ η εννοιολογική του γνώση διευρύνεται.

ἡ δαίς (τῆς δαιτός)  = α) το γεύμα, το δείπνο & β) ο τρόπος ζωής. Από εδώ προέρχεται η λέξη ‘’της δίαιτας’’. 

Θαμά = συχνά. Με την πρώτη ανάγνωση, αυτή η λέξη δεν θα θύμιζε τίποτα στο μαθητή. Ίσως σκέφτονταν: <<αυτή πρέπει να είναι πολύ αρχαία λέξη>>. Κι όμως μέσω των παραγώγων έχουν επιβιώσει πολλές λέξεις που μέχρι και σήμερα τις χρησιμοποιούμε. Έτσι μπορεί το παιδί να μην ξέρει την λέξη θαμά, αλλά σίγουρα θα έχει πει κάποτε: <<Αυτό το μαγαζί είναι πολύ καλό! Εγώ είμαι καιρό θαμώνας εδώ!>> Δηλαδή πηγαίνω συχνά σ’ αυτό το μαγαζί – συχνάζω. 

Τλῶ = υπομένω, αντέχω. Οπότε ξέρουμε, ότι ο μυθολογικός Άτλας πήρε το όνομά του επειδή υπέμενε τον κόσμο στην πλάτη του.   

κῆρ = η καρδιά. Οι λάτρεις της Ισπανικής πιθανώς να ξέρουν τη  λέξη corazón που βγαίνει από το κῆρ . Πολλοί την ξέρουμε από τραγούδια. Οπότε η ελληνική δεν έχει δώσει μόνο ιατρικές έννοιες στους ξένους, αλλά και λέξεις που χρησιμοποιούνται ευρέως. 

Πιο συγκεκριμένα ακολουθώντας ναι μεν και τα αρχαία κείμενα αποκηρύσσοντας δε την παπαγαλία και εστιάζοντας κυρίως στο εννοιολογικό πλαίσιο, θα μπορούσε να συνδυαστεί μια μέθοδος για να μαθαίνουμε καλύτερα τη γλώσσα βασισμένη στη σύνθεση και στην έννοια – ουσία των λέξεων ώστε το μάθημα των αρχαίων ελληνικών να είναι πιο αποτελεσματικό και χρήσιμο για τους μαθητές. Για παράδειγμα: Φίλιππος, αυτός που αγαπάει τους ίππους – άρα ο Φίλιππος ο Μακεδών έχει ελληνικό όνομα και δεν λέγεται απλά φωνητικά Philippe – άρα ενισχύει την άποψη ότι η πολιτιστική κουλτούρα της αρχαίας Μακεδονίας είναι ελληνική. 

Εν κατακλείδι θα μπορούσαμε να πούμε πάρα πολλά. Το χειρότερο είναι, ότι σε μια ηλικία που ο νεαρός μαθητής αναπτύσσει τον εγκέφαλό του αντί το σύστημα να προσπαθεί να του εμφυσήσει ένα σκεπτικό (να μάθει να ψαρεύει), απαξιώνει αυτή τη λεπτή ικανότητά του μαθαίνοντας του να παπαγαλίσει για να γράψει καλά στο τεστ και για να περάσει σε μια σχολή (του δίνει άπαξ ένα ψάρι) και ό,τι έμαθε να ξεχαστεί, πλην του 5% όταν αποφοιτήσει. Στην εποχή που ένας συνηθισμένος διάλογος είναι: << Έλα ρε μπρο, παίζω γκέϊμ τώρα. Μπάϊ>>! Στην εποχή που δεν πολυκαταλαβαίνουμε τι λέμε γιατί μιλάμε φωνητικά και όχι εννοιολογικά, δεν γίνεται άλλο να αναρωτιόμαστε αν θα βάλουμε ψιλή ή δασεία, ή αν θα πούμε το ποίημα που μετά το τεστ θα πεταχτεί στα σκουπίδια! Σε εποχές έκρηξης της τεχνολογικής επανάστασης καθώς και γενικότερα μεταβατικές που προσκομίζουν νέα δεδομένα, πρέπει να προστατέψουμε την γλώσσα εστιάζοντας στις νέες συνθήκες και στην ουσία. Διαφορετικά, το αποτέλεσμα που θα δούμε σε μερικές γενιές άμα συνεχίσουμε έτσι, μάλλον δεν θα μας αρέσει πολύ.

Σιγά σιγά, όσον αφορά την προσέγγιση του συστήματος για τη διδασκαλία των αρχαίων, πρέπει να αντικατασταθεί η ναφθαλίνη με τη λεβάντα…